Чи гуна метавон зартуштй шуд?

Чи гуна метавон зартуштй шуд?

Мўбад Комрон Чамшедй

(Баргардони Дилшод Азимов)

Чудоии дин аз сиёсат

«Чудоии дин аз сиёсат» ё «Чудоии дин аз хукумат»

Оё дин аз сиёсат ё давлат чудо аст ва бояд бошад?

Навиштаи Мубад Комрон Чамшедй

 

Барои додани посухи дуруст ва мантикй бояд ки нахуст таърифе аз «дин» ва «сиёсат» ба даст дод, то бар асоси он посухе барои ин пурсиш ёфт.

 

Дин

Агар динро ба таври куллй «рох ва равиши зиндагй» ва ё «чахонбинй» бидонем, чи ба шакли «худомарказ» ва чи «инсонмарказ» ва ё хар «марказ»-и дигар, онгох тамоми андешаву гуфтор ва кирдори хар кас бар асоси дин ё чахонбиниаш шакл мегирад, то ончо ки хар чизе, аз чумла корхои зиндагии у бар пояи он анчом меёбанд.

Бо ин хисоб дар майдони фаррохноки зиндагй, кори сиёсй, ичтимой, давлатй ва хар кору кушиши дигаре чой мегирад.

 

Сиёсат ва кори сиёсй

А. Сиёсат ба маънои «тадбир» ё «чораандешй» ва ё пайдо кардани бехтарин шеваи халли масоил бо таваччух ба шароит мебошад.

Агар гуфта шуда, ки «инсон чонваре сиёсй аст» (Арасту, садаи чахоруми пеш аз мелод) бадин мафхум аст, ки инсон танхо чондоре аст, ки дар баробари руйдодхо тавоноии жарфнигарй ва ташхиси рохи халхои гуногунро дорад. Бино бар таърифи боло, андоза ва чигунагии ин тавоной ба гунае ба дин ва чахонбинии фард пайванд пайдо мекунад.

B. Сиёсат ба маънои оми он, яъне андешаву гуфтор ва кирдор дар ростои ба даст овардани мавкеият ва шароите барои таъсир бар як чомеа аз болои харами он, дар чахорчуби фардй ва ё созмонй мебошад.

Бар асоси чунин таърифе шояд «давлат» ва ё аз он хам гуётар «кудрати хокима» вожахое бехтар барои расидани мафхум бошанд.

С. Сиёсат дар рахт ва пушиши бозии сиёсй, яъне тазохурот ба рох андохтан ва додани шиорхои «марг бар…» ва «зинда бод…» ва гайра.

D. Кори сиёсй ба мафхум дар пайванд бо мавриди B, яъне сиёсат ба маънои кудрати хокима таъриф мешавад, ки хадаф аз он расидан ба шароит ва мавкеияте дар чомеа аст, ки битавон аз боло бар он таъсир гузошт.

 

Гуфтем ки дини хар касе, яъне чахонбинии у, чойгохи уро дар баробари корхои ичтимой рушан мекунад. Агар сиёсатро ба чами «тадбир» ё «чораандешй» бигирем, хар инсоне бо хар дине ба гунае чораандеш аст! Пас дин аз «чораандешй» чудо нест, яъне чораандешй бо инсон ва ва дар ниходи у аст.

Аммо чигунагии чудоии дин аз кудрати хокима маколаи дигаре аст, ки бозмегардад ба таъриф ва мафхуми хар дин ва шевахои андешаву гуфтор ва кирдори дорандагони он бар пояи он чахонбинй; ки хубу бад ва ё дурусту нодуруст будани он бозмегардад ба натоичи созанда ва ё вайронгар, ки ин шевахои рафторй барои хар ичтимое дорад.

Пас бояд боз хам «дин»-ро бештар бишкофем, то чигунагии ин робитаро дарёбем. Дар вокеъ бояд бибинем, ки хадафи вокеии хар дин чист? Агар ба динхои бузурги мавчуд дар сатхи чахон нигохе бияндозем, мебинем ки чигуна дар бархе вижагихо хамсонй доранд ва бархе чудой. Хамсонии динхои «худомарказ»-ро шояд битавон дар як вожа кутох кард: «тамомиятхохй» (бихонем «кудратталабй»), кудрате ки ба зохир аз суи худост ва ба истилох «илохй» аст.

Таъбиру корбурд ва судчуй аз чунин кудрати худой дар дасти инсонхоест, ки худро вомдор ва намояндаи комилу мухтори заминии чунин худое медонанд!

Оё то кунун чунин кудрати худой ки дар дасти худоёни заминй буда аст дар ростои хушбахтии хонадони инсонй ба кор бурда шуда аст?

Оё хушбахтии инсон замонат шуда аст ва ё хушбахтй, худкомагй ва чохталабихои фард ё афроди махдуде?

Посухро дар таърих ва кучаи паскучахои чомеаи башарй бояд ёфт.

Паёмади он чи ки кудратхои фардй ва ба зохир бархоста аз ягона кудрати чахонии «худованд» бар сари хонадони инсонй оварданд, аглаб чуз вайронй, куштор ва хуфкон чизи дигаре набудааст! Таърих гувохи додгарй аст!

Хамсонии дигари ин адён, ки наметавон онро ба хеч руй нодида гирифт, эчоди чудой миёни пайравони яке бо дигаре ва хатто бархурд ва чангу «дигаркушй» ба бахонаи дин ва мазхаб буда аст. Агарчи талошхое аз суи рахбарони динхо мешавад, то миёни оштй баркарор намоянд, аммо «тамомиятхохй» сабаб мешавад, ки дар вокеият чашми дидани ракибро надошта бошанд ва ё ба далели худро «дини охир» ё «нажоди баргузида» донистан ва ё ба хар бахона ва боваре аз ин даст, сабаб мешавад то дар чое боз оташи душманй забона бикашад ва корро ба нобудии якдигар бикашонад. Албатта хуб медонем ки дар тамоми ин маврид низ «дин» як бахона аст ва «кудратталабй» далели зербиной ва мояи асливу хамешагй аст.

Пас баростй бояд падидаи «кудратталабй»-ро вошикофт ва дид, ки бехтарин шеваи бархурди созанда бо ин вижагй чист?

 

Кудратталабй – Бартаричуй – Зургуй

Кудрат, як вожаи тозй(арабй) аст, ки баробари онро дар забони порсй неру ва тавон аст, ки ба гуш рост ва дуруст менишинад ва бори мусбат дорад ва «арзиш» аст. Аммо замоне ки бо пасванди «талаб» (сифати феълй) ё «талабй» (хосили масдар)-ри тозй дармеомезад (кудратталаб – кудратталабй) боз манфй мегардад ва буи тунду тез, зур ва зургуй ба машом мерасад ва «зидарзиш» мешавад.

Нерухохй, нерумандй, нерудихи, тавонбахшй, тавонхохй… арзишхои неку мусбат буда ва ба мафхуми хостани неруву тавон барои анчоми коре созанда ва мусбат мебошад, дар холе ки «зургуй» ва «кудратталабй» ба мафхуми хостани кудрат барои зери по гузоштани хакку хукуки дигарон аст.

Яке аз вижагихои растохез ва чунбиши фикрй-фархангй-ичтимоии Ашу Зартушт табдили зидарзишхо ба арзишхо буд. У неру ва кудратро аз «зур» гирифт ва дар «ростй» ва «хубй» гузошт.

Дар фарханги иронй чунин мероси пургано неку мусбат шинохташуда ва доштану пардохтан ба он суфориш шуда аст.

Зи неру буд мардро ростй,

Зи сустй кажжй зояду костй.

 

Аз сафари дуру дарози мукадиммачинй бозгардем ва ба бароянди ончи ки дастёбии «дин» ба «давлат» аст, нигохе шоён бияндозем:

Он гох ки гуфта мешавад «дин» ба «давлат» даст меёбад, яъне ки «дастгохи динй», яъне «рухоният» ё «динмандон» ба абзори кудрати давлатй ё хукуматй даст биёбанд. Аз ончо ки фарз бар «кудратталаб» будан ва «тамомиятхох» будани дин аст, натичае чуз фочиае зиёнбор барои чомеаи башарй ва мухити табий нахохад дошт.

Дар инчо шояд пурсише пеш ояд: Пас дине ки «кудратталаб» набошад, оё шоиста аст ки ба абзори хукумат даст ёбад?

Посухи мантикй ба ин пурсиши мантикй метавнад ин бошад ки:

«Усулан дине ки кудратталаб набошад, ниёзе барои даст ёфтан ба кудрати давлатй ва хукуматй надорад!»

Аз суи дигар, он инсонхое ки давлат ва хукуматро дар хар системе ташкил медиханд, бояд озод бошанд ки хар дине ки мехоханд дошта бошанд ва ё хатто надошта бошанд, бо ин шарт ки давлатмардон ичозаи онро надошта бошанд, ки динашонро низ бар сандалии тасмимгирй ва ичрой чой диханд.

Ончики мебояд дар марказ карор гирад «шоистагй ва хирадварй» аст, то созандагии кишвар ва чахон замонат шуда, мардум аз амнияти маънавй ва моддй бархурдор гашта ва ба андешаи «бани одам аъзои якдигаранд» майдони кирдор бахшида шавад.

Пас аз хамин дидгох шоиста ва дуруст он аст, ки дар конунхои асосии кишвархои чахон ин амри мухим ва хаётй, ки хамон чудоии дин аз давлат аст, гунчонида шавад.

Пас руихамрафта метавон натича гирифт ки дин бояд аз давлат ва хукумат чудо бошад.

Мумкин аст инчо чунин пурсише пеш ояд:

Аз ончо ки бархе аз динхо кудратталаб ва бартаричуянд, оё дуруст аст ки бовармандон ба чунин динхое ба давлат рох биёбанд?

Посух он аст ки чун асоси кори хар чомеаи демократй бар озодии гузиниш (интихоб) аст, пас хар фард метавонад бидуни дар назар гирифтан ё матрах шудани бовари диниаш хам баргузинад ва хам баргузида шавад. Албатта рушан аст, ки хар фард барои баргузидан ва ё баргузида шудан бояд дорои он бунёнитарин вижагихои пазируфташуда аз суи чавомеи пешрафта ва шахригар бошад.

Ин мардуми хар чомеа хастанд, ки бояд аз «огохй»-и кофй ва албатта озодии комил барои гузиниш бархурдор бошанд, то бидонанд ки чи касонеро барои намояндагии худ ва додани неруи давлатй ба дасташон парвона бидиханд. Пас бояд огохиро дар чомеа боло бурд ва ин худ ниёз ба фарохам будани озодихои асосй монанди баён ва гайра дар чомеа дорад.

Мухимтар аз хама, огохй аз ин нукта аст, ки агар «дин» ё «чахонбинй» барои созандагй, пешрафт ва ободониву оромиши чахонй набошад, набояд онро пазируфт ё бовар кард то майдони кудрат биёбад. Агар хам дар дине зода шудаем, ки огохем корбурд ва натоичаш барои мардуми чахон манфй ва вайронгар аст, хирад хукм мекунад ки аз он чудо шуда ва нагзорем ки рушд кунад.

Бар хилофи онон ки мегуянд доштани хар дине бехтар аз бединй аст, ман бар ин боварам, ки «бединй бехтар аст аз доштани дине вайронгар».

Дин ва хувият: созанда ё вайронгар?

Дин ва хувият: созанда ё вайронгар?

Навиштаи Мубад Комрон Чамшедй

 

Медонем, ки бар асоси фалсафаи зартуштй-готхой, дин яъне донистан ва огохй аз дониши ростини зиндагонй, ба гуфтаи дигар фалсафаи дини готхой рах ёфтан аз чахоншиносй ба худшиносй ва аз худшиносй ба худошиносй аст.

Албатта медонем, ки ин гуфтахо ва фарозхо зебо буда ва ба гуш ва зехн зебову шоиста ва хирадмандона мерасанд. Аммо мавзу ин аст, ки дар амал, расидан ба дониши ростин ё чахоншиносиву худшиносй ва аз ин рох ба худошиносй расидан коре нест, ки огоз ва поёни он хамчунин фароянди он бо резакорихояш рушан бошад. Аз суи дигар, метавон гуфт, ки хар дин ва бовар низ дониши худро дар мавриди чахони хакикат дониста ва аз он дидгох чахон ва худро таъриф ва бозшиносй мекунад.

Ба хар руй, ин як таърифи зербиной аз дини иронй-зартуштй аст. Дар вокеъ, ин инсон аст, ки дар марказ карор гирифтааст ва худу худовандро шиносой ва пайдо мекунаду мефахмад. Аммо дар он суй, адёни бузурге вучуд доранд, ки худо-марказ хастанд, ба ин мафхум ки дин мачуае аст аз дастуроти худой ва илохй аз суй худованди чахон, аз рохи паёмбароне, ки бо хамаи вижагихояшон танхо расонандагони паём ва дар вокеъ «фармонхо» будаанд. Инхо ба чои худи ин калам бештар аз ин вориди ин макола намешаванд.

Бино бар табиати инсон ва мадоричи пеш аз таърихиву даврони таърихии зиндагиаш фархангхои гуногуне дар чахоргушаи чахон падид омада ва бо адёни гуногун ончунон гирех хурдаанд, ки гох фарханги бумй низ номи дин ба худ гирифтааст. Ончунончй бахши мухимме аз «хувияти» динй ва фарханги мардумон аз бароянди чунин омехтагй шакл ёфта аст. Ин хувият ду накши бисёр мухим ва носоз (мутазод) дар чунй ва чигунагии (кайфияти) зиндагонии мардум ва пайванди миёни онхо бозй мекунад:

1. Ба «хастй»-и мардумон маъно ва накш медихад, чахорчуби арзишхоро месозад, то бовар биёфаринад ва ба хам наздикашон кунад.

2. Аз суи дигар, хувият ба манзалае тарафи бастхое мешавад, ки неруи чорй ва озоду офаринандаро ба шакли бастхое догм ва хушк дармеоварад, ки агар бо догмхои мавчуд дар дунё ру дар ру карор гирад, сарчашмаи бархурдхои хамешагй мегардад.

Бинобарин ормонитарин шеваи зиндагонй барои як хамзистй ва хамсоягй дар оромиш дар ин чахони хокй метавонад ба гунае бошад, ки миёни чахорчубхои арзишгузорй ва бовархое, ки инсонхо ба манзури табйини чахон доранд, хамохангй ва тавозунй вучуд дошта бошад. Зеро ин бовархо ба манзалаи сарчашмае хоханд буд барои чораандешй дар зиндагй ва умед ба оянда.

Баростй гуфтугуи асосй бар сари он аст, ки «хувият» чигуна метавонад арзишсоз ва созанда бошад, бачои он ки догмсоз гардад ва вайронгар.

Барои рушантар шудан намунахое меёварем. Нахуст чанд намуна аз чанбахои носозандагии хувият:

- Хангоме ки намудхои зохири фархангй-биологй, монанди нажод, забони гуфтугу ё «забони дин» ва хатто даст бурдан дар шакли худододии олоти чинсии писарон ва хатто духтарон, чузве аз аришхои динй ба шумор меоянд ва бар асоси онхо ихтилоъ ва чудоии бунёдин миёни инсонхо арзишсозй мешавад.

- Пайдо шудани чизхо ва маконхои «мукаддас», ки хам метавонад арзиш ва асари мусбат ва хам манфй бар руи равобити инсонй ва чавомеи динй дошта бошад. Каме бияндешем дар мавриди падидахое монанди «Байтулмукаддас», Исроил, Макка… ва мушкилоти перомуни онхо, китобхои динй ва хатто паёмбар ва имомон ва гайра ки «таасуб» бар руи онхо ва «мукаддас» донистанашон, ба гунае ки хар сухани тардидомезе дар мавриди онхо  ба душманй ва дигарозорй меанчомад.

- Мухимар аз хама, хушкандешии инсонхо дар дидани чахон аз як дидгохи хушки чузмй ва дар натича тоб наёвардани андешаи мардумоне, ки гетиро ба шева ва ранги дигаре мебинаид ва бовар доранд, ки саранчоми талхи он бархурдхо ва чудоихост.

Ва аммо чанбахои мусбат ва созандаи хувият метавонад чунин бошад:

- Фарханги муштарак (суннатхо, оинхо, забон, миллият) коргузоре (омиле) аст барои хамохангй ва ягонагии инсонхо, дасти кам дар чахорчуби он фарханг.

- Дастрасй ба як чахонбинй.

Дар инчо бо ду таркиби вижа ру ба ру мешавем:

1.       Хувият ба манзалаи фарханг.

2.       Хувият ба манзалаи чахонбинй ва системи боварй.

Бахши нахуст, ки хуввияти фархангй аст, хох нохох падид меояд, чунки бунанаш табий ва барои зиндагии ичтимой лозим аст.

Нуктаи шоёни таваччухи чахонбинй ва системи арзишгузорй аст, ки метавонад хувияти фархангиро, чи дар даруни худ ва чи дар бархурд бо системхои дигар созанда ва ё вайронгар созад.

Ин пешгуфтор моро ба чунин бароянде мерасонад, ки «системи боварй» созанда ва фарогири он аст, ки хамагонй ва чахонмадор бошад, яъне зербиной ва бунёдин, огохкунанда ва оварандаи оромиш барои инсон будан, матрах кардани ранг, мазхаб, забон, чинсият ва акидае сиёсй бошад. Агар хувияти фархангй аз чунин низоми арзишии волое бархурдор набошад, ба зидарзиш сукут мекунад, ки вайронгар аст.

Саранчом ончй ношй аз ирода ва гузиниши озоди инсон ва аз руи эхсоси масъулият ва огохй набошад ва бо хушкбоварй (догматик), чи ба шакли «фармонхои худой», чи ба гунаи «дини аввалу охир» ё «паёмбари аввалу охир» ё «сарзамини мукаддас» ё «нажоди бартар» ва «забони худой» ва гайра, зидарзиш буда ва вайронгар хохад буд, магар он ки хамаи инсонхои дунё пахновар аз як нажод, як забон, як дин, як паёмбар, як худо ва як сарзамини мукаддас бишаванд!!! Оё чунин чизе шуданй аст? Ва оё агар хаст дилхох ва идеал аст? Ба ростй то чй андоза инсонхо бояд дар ин рох фидо шаванд ва кушта шаванд то инсон «хушбахт» гардад!?